DC kablo ve konnektörler

DC hat, panellerden inverterin girişine kadar uzanan kablo ve bağlantı zinciridir. Paneller seri bağlanarak dizi oluşturur, dizinin iki ucu artı ve eksi kabloyla invertere gelir. Bu hattın iki özelliği onu AC tesisattan ayırır. Birincisi, panel ışık aldığı sürece gerilim üretir; inverter kapatılsa bile çatıdaki kablolar enerjili kalır. İkincisi, doğru akımda akım sıfırdan geçmediği için bir kez oluşan ark kendiliğinden sönmeye daha az eğilimlidir. Kötü sıkılmış bir konnektör ya da zedelenmiş bir kablo bu yüzden yalnızca verim kaybı değil, yangın riski de doğurabilir.

Kablo kaybı ve PVGIS’in %14’ü

PVGIS kullanım kılavuzu, şebekeye verilen enerjinin panelin ürettiği enerjiden düşük olmasına yol açan kayıpların nedenleri arasında kabloları, inverterleri ve panel üzerindeki kiri (zaman zaman karı) sayar ve bunların tamamı için varsayılan değer olarak %14 önerir. Kılavuz, kayıpların farklı olacağına dair iyi bir fikri olan kullanıcının bu değeri biraz düşürebileceğini de belirtir. Sitedeki il verileri bu %14 varsayımıyla hesaplanır.

Kablodaki kayıp, akımın karesi ve kablonun direnciyle büyür; direnç ise kablo uzadıkça artar, kesit büyüdükçe azalır. Bu genel ilke üç pratik sonuç doğurur:

• Panellerden invertere uzun bir yol varsa, kesit büyütülmediğinde kayıp payı toplam kaybın içinde belirgin hâle gelebilir.
• Aynı güç, daha yüksek dizi gerilimi ve daha düşük akımla taşındığında kablo kaybı azalır; dizi uzunluğu bu yüzden inverter girişiyle birlikte düşünülür.
• Güneşe maruz kalan ve sıcak çatı yüzeyinde duran kablonun direnci artar; döşeme koşulu hesaba katılmalıdır.

Kesitin ve kabul edilen gerilim düşümünün sayısal değeri projeye ve kablo veri sayfasına aittir; bu sayfada bunun için bir sayı verilmez.

Konnektör uyumu ve montaj kalitesi

Panel kablolarının ucundaki konnektörler, dizinin her birleşim noktasıdır. Bir dizide panel sayısı kadar birleşim ve inverter tarafında da ek bağlantılar bulunur; zincirin en zayıf halkası tüm dizinin güvenliğini belirler. Sahada sık görülen sorunlar:

1. Farklı üreticilerin konnektörlerini birbirine takmak (çaprazlama). Görünüşte oturan iki parça tam temas sağlamayabilir.
2. Kabloya uygun olmayan sıkma aletiyle yapılan kontak sıkma; zayıf sıkma temas direncini artırır.
3. Konnektörü sonuna kadar kilitlememek ya da kilit mekanizmasını zorlamak.
4. Konnektörleri su birikintisine ya da çatı yüzeyine değecek şekilde serbest bırakmak.
5. Sahada kabloyu uzatmak için ek yapmak ve bunu belgelememek.

Temas direnci artan bir noktada akım geçtikçe ısı oluşur. Isı, malzemeyi yıprattıkça direnci daha da artırır; bu döngü fark edilmezse bağlantı eriyebilir ya da ark oluşabilir. İzleme sistemi dizi akımlarını ayrı gösteriyorsa, bir dizinin diğerlerinden sürekli düşük kalması bu tür bir sorunun ilk işareti olabilir.

Kablo güzergâhı

• Kablolar raylara ya da kablo kanalına sabitlenmeli, rüzgârda sallanıp çatıya sürtünmemelidir.
• Kenar ve köşelerde kablonun keskin metal kenarlara bastırılması engellenmelidir.
• Güneşe açık bağlantı elemanları, kablo bağları dahil, güneş ışığına dayanıklı olmalıdır.
• Artı ve eksi kablolar mümkün olduğunca birlikte götürülmelidir; iki kablo arasındaki geniş döngü, yakın yıldırım düşmelerinde indüklenen gerilimi artırır.
• Çatıdan bina içine geçiş noktası su yalıtımıyla birlikte ele alınmalı ve bina içinde kablolar yangın bölmelerini koruyacak şekilde geçirilmelidir.

Periyodik kontrol

DC hattaki sorunların çoğu kurulumdan aylar ya da yıllar sonra ortaya çıkar. Bu yüzden teslimde yapılan ölçümler, sonraki kontrollerin karşılaştırma noktası olarak saklanmalıdır. Periyodik kontrolde bakılacaklar:

• Konnektör ve kablo yüzeyinde renk değişimi, erime, çatlama ya da kabarma izi var mı?
• Güneşli bir öğle saatinde termal kamerayla bakıldığında bir konnektör ya da ek noktası çevresinden belirgin biçimde sıcak görünüyor mu?
• Kablo bağları kopmuş, kablolar sarkmış ya da çatı yüzeyine düşmüş mü?
• Kemirgen ya da kuş kaynaklı yalıtım hasarı var mı?
• Fırtına, dolu veya çatı onarımı sonrası kablolar ezilmiş ya da yerinden oynamış mı?
• İnverterin kaydettiği yalıtım uyarıları ve dizi akımları önceki dönemle tutarlı mı?

Panel ışık aldığı sürece DC hat enerjili kalır. Bu nedenle konnektörler yük altında ayrılmamalı, kablo ve bağlantılara müdahale yetkin bir elektrikçi tarafından, inverter ve DC ayırıcı tarafında akım kesildikten sonra yapılmalıdır. Gözle kontrol ile müdahale aynı şey değildir; şüpheli bir nokta görüldüğünde kullanıcının yapacağı iş, fotoğraf çekip kurulumu yapan firmaya bildirmektir. Temizlik ve genel bakım planı için panel bakımı ve temizliği rehberine bakabilirsiniz.

Yangın sigortası açısından DC hat

Yangın sigortası genel şartları; yangın, yıldırım, infilak ve bunların sonucunda oluşan duman, buhar ve hararetin sigortalı mallarda doğrudan yol açtığı maddi zararları teminat altına alır (Yangın Sigortası Genel Şartları A.1). Aynı şartlar, yangın çıkmaksızın elektrikle çalışan alet, cihaz, tesisat ve kordonların, elektriğe bağlıyken kısa devre, topraklama, voltaj iniş çıkışları ve bunlardan kaynaklanan ısınma ile endüksiyon akımı gibi nedenlerle uğradığı zararları teminat dışında sayar (A.4, 4.6).

Bu ayrım DC hat için önemlidir: ısınıp eriyen ama yangına dönüşmeyen bir konnektörün hasarı yangın poliçesinin genel şartlarıyla karşılanmaz. Sigortalı, riskin gerçekleşmesi hâlinde zararı önlemeye ve azaltmaya yarayacak önlemleri almakla da yükümlüdür (B.2). Elektronik cihaz sigortasının kapsamı ve GES için poliçe seçimi GES sigortası rehberinde anlatılıyor; yangın riskinin bütünü için GES yangın riski sayfasına bakabilirsiniz.

Projede ve veri sayfasında bakılacaklar

Yönetmelik, projelendirme, kurulum ve kabulün ilgili standartlar ve teknik mevzuata göre yürütülmesini ve tesis sahibinin bu koşulları sağlamasını şart koşar (Yönetmelik md. 6/1 ve 6/2). DC hat için aşağıdaki kalemler proje ve teslim belgelerinde aranmalıdır:

Kalem	Nerede bakılır	Neden
Kablo kesiti ve gerilim düşümü hesabı	Elektrik projesi	Kayıp payı ve kablo ısınması
Kablonun güneş, sıcaklık ve dış ortam dayanımı	Kablo veri sayfası	Çatıda uzun süreli kullanım
Konnektör tipi ve eşleşen parçaların uyumluluğu	Panel ve konnektör veri sayfası	Çaprazlama kaynaklı ısınma
En düşük sıcaklıkta dizi açık devre gerilimi	Panel veri sayfası ve inverter giriş sınırı	Soğukta gerilim yükselir
Dizi koruması ve DC ayırıcı	Tek hat şeması	Arıza anında ayırma
Devreye alma ölçümleri	Teslim dosyası	Yalıtım, kutup ve dizi değerlerinin kaydı

Koruma elemanlarının seçimi koruma ekipmanları, dizilerin invertere bağlanması dizi inverter sayfasında ele alınıyor.