Sayaçlar: çift yönlü, üretim ve kontrol sayacı

Lisanssız üretim tesisinde sayaç, hem faturanın hem de mahsuplaşmanın dayandığı ölçüdür. Çatı GES kurulduğunda eski tek yönlü sayaç yerini çift yönlü bir elektronik sayaca bırakır ve üretimi ayrıca ölçen ikinci bir sayaç eklenir. Yönetmeliğin 21. maddesi hangi sayacın nereye takılacağını, kimin temin edeceğini ve hangi tesislerin uzaktan okunacağını düzenler. Sayaçların nerede durduğu yalnızca teknik bir ayrıntı değildir; üretim ile tüketimin “aynı yerde” sayılması da buna bağlıdır: üretim tesisinin bağlantısı çift yönlü sayaçtan önce, tüketim tesisi tarafına yapılmışsa iki tesis aynı yerde kabul edilir (Yönetmelik md. 4/2).

Hangi sayaç nereye takılır?

Sayaç	Yeri	Ne ölçer	Dayanak
Çift yönlü elektronik sayaç	Şebekeye bağlantı noktası	Şebekeden çekilen ve şebekeye verilen enerjiyi ayrı ayrı	md. 21/1-a
Üretim sayacı	Her üretim tesisinin çıkışı	Tesisin toplam üretimi	md. 21/2
Kontrol sayacı (isteğe bağlı)	Şebeke işletmesinin takabileceği ikinci sayaç	Çift yönlü sayacın ölçümünü doğrulamak için	md. 21/1
Üretim için çift yönlü, tüketim için tek yönlü sayaç	Üretim ve tüketim farklı yerdeyse her iki bağlantı noktası	Tesisler ayrı ayrı	md. 21/1-b

Faturalamaya esas ölçüm noktası, şebekeye bağlantı noktasındaki sayaçtır (md. 21/2). Aynı madde, şebekeye bağlı her üretim tesisinin üretimini ölçmek için ayrı bir sayaç bulundurulmasını zorunlu tutar ve bu sayaçtan elde edilen günlük verilerin Kurumun istediği formatta sunulmasını ister. Bir tüketim tesisi için farklı teşvik fiyatına tabi birden fazla yenilenebilir tesis kuruluyorsa, her birinin üretimi saatlik olarak ayrı ölçülebilecek şekilde sayaç tesis edilir (md. 21/4).

Sayacı kim temin eder, kim mühürler?

• Dağıtım sistemine bağlanan tesislerde sayaçları ilgili dağıtım şebeke işletmecisi temin eder ve takar (md. 21/5).
• İletim sistemine bağlanan tesislerde mülkiyet sınırındaki ölçüm noktalarının sayaçlarını kullanıcı temin eder, TEİAŞ tesis eder (md. 21/5).
• Kabul aşamasında ölçü sistemi, üretim sayacı dahil olmak üzere şebeke işletmecisinin yetkilisince kontrol edilir, mühürlenir ve kayıt altına alınır (md. 21/6).
• Sayaçların uzlaştırma mekanizmasının gerektirdiği haberleşmeyi sağlayabilecek elektronik sayaçlar olması gerekir (md. 21/1).

Sayacın markası, akım ve gerilim değerleri, sınıfı ya da haberleşme modülü bu sayfada verilmez; bunlar dağıtım şirketinin teknik şartnamesinde ve bağlantı görüşünde belirlenir. Başvuruda projeye işlenen sayaç panosunun yeri ve tipi bu belgelere göre kontrol edilmelidir.

10 kW üstü: otomatik okuma ve izleme

Kurulu gücü 10 kW’ın üzerindeki tesislerde sayaçların, ilgili mevzuata göre kurulacak otomatik sayaç okuma sistemine uyumlu olması zorunludur; bu sayaçlar ölçme ve haberleşme izleme sistemiyle irtibatlandırılır (md. 21/3). Kurulu gücü 50 kW ve üzerindeki tesislerde ise şebeke işletmecisinin SCADA kontrol merkezine bağlantı Elektrik Şebeke Yönetmeliğine göre yapılır ve bunun için üretim tesisi tarafında gereken ekipman ile altyapıyı tesis sahibi temin eder (md. 21/7).

Kurulu güç	Sayaçlara ek şart
10 kW ve altı	Uzlaştırmaya uygun haberleşme yapabilen elektronik sayaç
10 kW üzeri	Otomatik sayaç okuma sistemine uyum, ölçme ve haberleşme izleme sistemine bağlantı
50 kW ve üzeri	Ayrıca SCADA kontrol merkezine bağlantı, üretim tarafı ekipmanı tesis sahibinden

Bu eşikler, sistem boyutu seçerken göz önünde tutulmalıdır. 10 kW’ın hemen üzerine çıkan bir tasarım, sayaç tarafında ek şartları beraberinde getirir.

Sayaç verisi mahsuplaşmaya nasıl dönüşür?

Şebeke işletmecisi her fatura dönemi için saatlik bazda şebekeye verilen ve şebekeden çekilen enerjiyi belirler ve bunu görevli tedarik şirketine ve piyasa işletmecisine bildirir (md. 26/2). Fatura dönemi, bir takvim ayının ilk günü saat 00:00’da başlayıp sonraki ayın başına kadar süren dönemdir (md. 4/1-h). Mahsuplaşma kural olarak saatlik yapılır (md. 26/1); 12 Mayıs 2019’dan itibaren çağrı mektubu alan ve mesken aboneliğiyle ilişkili tesislerde ise aylık yürütülür (md. 26/20).

Varsayımsal bir mesken örneği, aynı ölçüm noktasında, bir ay için:

1. Üretim sayacı: 600 kWh üretim.
2. Çift yönlü sayaç: şebekeye verilen 350 kWh, şebekeden çekilen 250 kWh.
3. Evde anında tüketilen üretim: 600 − 350 = 250 kWh.
4. Mahsuplaşma öncesi toplam tüketim: çekilen 250 + üretimden tüketilen 250 = 500 kWh. Yönetmelik bu toplamı, çift yönlü sayaçtan çekilen enerji ile tek yönlü üretim sayacından tüketim tesisine verilen enerjinin toplamı olarak tanımlar (md. 26/17).
5. Aylık mahsuplaşma: verilen 350 − çekilen 250 = 100 kWh ihtiyaç fazlası.

Aynı ay saatlik mahsuplaşmaya tabi olsaydı sonuç her saatin kendi veriş ve çekişine göre hesaplanırdı ve ay toplamı farklı çıkabilirdi. Konunun ayrıntısı için mahsuplaşma nasıl yapılır ve aylık mı saatlik mi sayfalarına bakabilirsiniz.

Sayaç verisini okumak ve itiraz

Çift yönlü sayacın ekranında çekiş ve veriş için iki ayrı endeks bulunur; çok zamanlı tarifeye tabi aboneliklerde bunlara zaman dilimi endeksleri eklenebilir. Faturada görünen veriş ve çekiş miktarlarının bu endekslerle tutarlı olması beklenir. Bataryasız bir sistemde üretim sayacının endeksi çift yönlü sayacın veriş endeksinden büyük ilerler, çünkü üretimin bir kısmı şebekeye ulaşmadan binada tüketilir. Veriş endeksi üretim endeksinden hızlı artıyorsa ya da üretim sayacı güneşli günlerde hiç ilerlemiyorsa bağlantıda ya da sayaç tanımında bir hata olabilir. Bataryalı sistemlerde bu karşılaştırma, depolama ünitesinin şarj ve deşarjı nedeniyle daha dikkatli yapılmalıdır; depodan şebekeye verilen enerji için ödeme yapılmadığından (ek md. 3/2) ölçümün nasıl ayrıştırılacağı projede netleştirilmelidir.

Görevli tedarik şirketinin mahsuplaşma ve ödemeyle ilgili iş ve işlemlerine, üretici bildirim tarihinden itibaren üç işgünü içinde itiraz edebilir (md. 27/1). Şirket itirazı beş işgünü içinde yeniden inceler, gerekiyorsa düzeltir ve sonucu bildirir (md. 27/2). Ödemeye esas miktar ya da bedel değişirse fark bir sonraki fatura döneminde düzeltilir (md. 27/3). Sürelerin kısa olması nedeniyle faturayı ve sayaç endekslerini her ay kontrol etmek, itiraz hakkını kullanabilmenin ön şartıdır.

Kontrol listesi

• Üretim bağlantısı çift yönlü sayaçtan önce, tüketim tarafına mı yapılıyor?
• Projede üretim sayacının yeri ve panosu gösterildi mi?
• Kurulu güç 10 kW’ın üzerindeyse otomatik okuma uyumu dağıtım şirketiyle teyit edildi mi?
• Kurulu güç 50 kW ve üzerindeyse SCADA bağlantısı için gereken ekipman teklife dahil mi?
• Kabul tutanağında sayaçların mühürlendiği ve seri numaraları kayıtlı mı?
• İnverterin kendi ölçümü ile üretim sayacı ayda bir karşılaştırılıyor mu? Ayrıntı: izleme sistemi.

Çift yönlü sayacın faturada nasıl göründüğü çift yönlü sayaç rehberinde anlatılıyor.