Çift yönlü sayaç ve ölçüm noktası

Çatı GES’te hangi enerjinin şebekeden çekildiği, hangisinin şebekeye verildiği ve panellerin toplam ne ürettiği sayaçlarla ölçülür. Mahsuplaşma, ihtiyaç fazlası ödemesi ve mesken dışı abonelerdeki yıllık üretim sınırı bu ölçümlere dayanır. Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği bu nedenle hangi durumda hangi sayacın, nereye ve kim tarafından takılacağını ayrıntılı olarak düzenler (md. 21).

"Aynı yer" kavramı

Yönetmelik, üretim ve tüketim tesislerinin aynı yerde sayılıp sayılmayacağını sayaca göre belirler: üretim tesisi çift yönlü sayaçtan önce, tüketim tesisi tarafına bağlanmışsa ikisi aynı yerde kabul edilir (md. 4/2). Tipik bir ev çatısı sistemi bu gruptadır; inverter çıkışı evin iç tesisatına bağlanır ve şebeke ile ev arasında tek bir çift yönlü sayaç bulunur. Üretim tesisi başka bir parselde, ayrı bir bağlantıyla şebekeye bağlanıyorsa üretim ve tüketim farklı yerde sayılır.

Hangi durumda hangi sayaç?

Durum	Bağlantı noktasındaki sayaç	Üretim sayacı	Dayanak
Üretim ve tüketim aynı yerde	Çift yönlü elektronik sayaç	Ayrı üretim sayacı zorunlu	md. 21/1-a, 21/2
Üretim ve tüketim farklı yerde	Üretim tesisinde çift yönlü, tüketim tesisinde tek yönlü	Ayrı üretim sayacı zorunlu	md. 21/1-b, 21/2
Farklı teşvik fiyatlı birden çok tesis	Her birinin üretimini ayrı ayrı saatlik ölçen düzen	Tesis başına ayrı ölçüm	md. 21/4
Kontrol amacı	Şebeke işletmesi ikinci bir sayaç takabilir	—	md. 21/1

Sayaçların, ilgili mevzuatta uzlaştırma mekanizmasının gerektirdiği haberleşmeyi sağlayabilecek elektronik sayaçlar olması gerekir (md. 21/1).

Faturaya esas ölçüm noktası ve üretim sayacı

Faturalamaya esas ölçüm noktası, şebekeye bağlantı noktasında takılan sayaçtır (md. 21/2). Yani faturanızdaki çekiş ve veriş miktarları bu sayaçtan okunur. Aynı fıkra her üretim tesisi için ayrı bir üretim sayacını da zorunlu kılar; bu sayacın günlük verileri Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun istediği formatta sunulur.

Üretim sayacının neden önemli olduğu, mahsuplaşma öncesi tüketimin tanımında görülür. Üretim ve tüketim aynı ölçüm noktasındaysa, mahsuplaşma öncesi tüketim; çift yönlü sayaçtan şebekeden çekilen enerji ile tek yönlü üretim sayacından tüketim tesisine verilen enerjinin toplamıdır (md. 26/17). Varsayımsal bir ay üzerinden bakalım:

1. Üretim sayacı ayda 450 kWh üretim gösteriyor.
2. Çift yönlü sayaç aynı ayda 200 kWh veriş ve 300 kWh çekiş kaydediyor.
3. Evde doğrudan tüketilen üretim 450 − 200 = 250 kWh’tir.
4. Mahsuplaşma öncesi toplam tüketim 300 + 250 = 550 kWh olur.

Bu hesap, özellikle mesken dışı abonelerde yıllık üretimin tüketimin iki katını aşıp aşmadığını belirlemede kullanılır. Sınırın ayrıntıları için yıllık üretim sınırı rehberine bakın.

Otomatik okuma, izleme ve SCADA

Kurulu gücü 10 kW’ın üzerinde olan üretim tesislerinde sayaçların otomatik sayaç okuma sistemine uyumlu olması ve ölçme ve haberleşme izleme sistemiyle irtibatlandırılması zorunludur (md. 21/3). Kurulu gücü 50 kW ve üzeri olan tesisler ayrıca şebeke işletmecisinin SCADA kontrol merkezine bağlanır; bu bağlantı için tesis tarafında gereken ekipman ve altyapıyı tesis sahibi temin eder (md. 21/7).

Saatlik mahsuplaşma, sayaçtan saatlik veri alınabilmesine dayanır. 12 Mayıs 2019’dan itibaren çağrı mektubu alan yenilenebilir tesislerde şebekeye verilen enerji, bağlantı anlaşmasında belirlenen yerdeki sayaçtan saatlik olarak tespit edilir (md. 26/1). Mesken aboneliklerine bağlı tesislerde ise mahsuplaşma aylık yürütülür (md. 26/20). İki yöntemin farkını mahsuplaşma aylık mı saatlik mi sayfasında bulabilirsiniz.

Saatlik ve aylık okumada aynı sayaç, farklı sonuç

Yönetmeliğin 2 Nisan 2026 değişikliğiyle mahsuplaşma, saatlik zaman dilimi içinde üretim ve tüketimin birbirinden düşülmesi olarak tanımlanır (md. 4/1-ö). Aynı sayaç verisi, saatlik ve aylık yöntemde farklı sonuç verir. Varsayımsal bir gün düşünelim: öğlen 12 ile 13 arasında sayaç 2 kWh veriş kaydediyor, akşam 20 ile 21 arasında ise 2 kWh çekiş.

• Saatlik mahsuplaşmada öğlen saatindeki 2 kWh ihtiyaç fazlası olarak değerlendirilir, akşam saatindeki 2 kWh ise tüketim olarak faturalanır. İki saat birbirini götürmez.
• Aylık mahsuplaşmada ay boyunca toplanan veriş ve çekiş birbirinden düşülür; bu örnekte iki değer birbirini sıfırlar.

Bu fark, mesken dışı abonelerde öz tüketimin önemini artırır: üretimin gün içinde tüketildiği saatler ne kadar çoksa saatlik yöntemde o kadar az enerji şebekeden çekilir.

Sayaç verisi nerelerde kullanılır?

1. Mahsuplaşma ve fatura. Net tüketim tedarikçi tarafından faturalanır (md. 26/8).
2. İhtiyaç fazlası ödemesi. Her saatte şebekeye verilen ihtiyaç fazlası görevli tedarik şirketince on yıl süreyle satın alınır (md. 26/4).
3. Yıllık üretim sınırı. Mesken dışı abonelerde üretimin ilişkili tüketimin iki katını aşıp aşmadığı sayaç verisiyle hesaplanır (md. 26/17).
4. Öncelik değerlendirmesi. Kapasitenin sınırlı olduğu başvurularda son bir yıllık tüketim miktarı sıralamada kullanılır (md. 14/6-b).
5. Üretim Kaynak Belgesi. Bağlantı ve sistem kullanım anlaşmasını imzalamış üreticiye, talep etmesi halinde yönetmelik ekindeki örneğe uygun belge şebeke işletmecisince verilir; aynı fatura dönemi için yalnızca bir kez düzenlenir (md. 20).

Sayacı kim takar, kim mühürler?

• Temin ve montaj. Dağıtım sistemine bağlanan tesislerde sayaçları dağıtım şebeke işletmecisi temin eder ve takar. İletim sistemine bağlanan tesislerde kullanıcının mülkiyet sınırındaki sayaçları kullanıcı temin eder, TEİAŞ tesis eder (md. 21/5).
• Kabulde kontrol. Üretim tesisinin kabulü sırasında üretim sayacı dahil ölçü sistemi, şebeke işletmecisinin yetkilisi tarafından kontrol edilir, mühürlenir ve kayıt altına alınır (md. 21/6).
• Yer. Sayaçların yeri bağlantı anlaşmasında belirlenir (md. 21/1).

Sayaç türleri ve teknik özellikler için sayaç ekipman sayfasına bakabilirsiniz.

Sık karşılaşılan durumlar

Kabul öncesi üretim. Kabul öncesinde, kabul sürecinde ve test süresince şebekeye verilen enerji için bedel talep edilemez; bu enerji YEKDEM’e bedelsiz katkı sayılır (md. 18/3). Sayaç mühürlenmeden önceki üretim bu nedenle gelir getirmez.

Sistem kullanım anlaşmasının gecikmesi. Kabulü tamamlanan tesiste ticari faaliyete başlanan tarihi izleyen bir ay içinde sistem kullanım anlaşması imzalanmazsa tesis şebekeden ayrılır ve bu süreçte üretilen enerji bedelsiz katkı sayılır (md. 19/3 ve 19/4).

Serbest tüketici olmak. İkili anlaşmayla enerji alan bir tüketim tesisinde Piyasa Yönetim Sistemine sayaçta okunan değer yerine mahsuplaşma sonucu bulunan değer girilir (md. 23/5). Birden fazla tüketim tesisi varsa hepsinin tek bir tedarikçiden enerji alması gerekir.

Dağıtım şirketinin eklediği ikinci sayaç. Çift yönlü sayacın yanına kontrol amaçlı ikinci bir sayaç takılması yönetmeliğe uygundur (md. 21/1); faturaya esas ölçüm yine bağlantı noktasındaki sayaçtır.

Mahsuplaşmanın adımları için mahsuplaşma nasıl yapılır rehberine bakabilirsiniz.