Elektrik kesintisinde çatı GES çalışır mı?

Şebeke bağlantılı bir çatı GES, elektrik kesildiğinde çalışmayı durdurur. Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği, şebeke enerjisiz kaldığında ya da kısa devre arızasında üretim tesisinin bağlantı noktasından şebekeden ayrılmasını ve şebekeye enerji vermemesini şart koşar (md. 6/4). Bataryası olmayan standart bir sistemde bu, kesinti boyunca evin de elektriksiz kalması demektir. Aynı fıkra, şebekeden ayrılmış tesisin kendi izole bölümünü beslemesine izin verir; bunun için uygun inverter ve genellikle batarya gerekir.

Yönetmelik ne diyor?

Madde 6’nın dördüncü fıkrası üç kuraldan oluşur:

1. Ayrılma zorunluluğu. Kısa devre arızasında veya şebeke enerjisiz kaldığında üretim tesisi, can ve mal emniyeti için bağlantı noktası itibarıyla şebekeden izole hale getirilir ve şebekeye enerji verilmez.
2. Adalanma yasağı. Şebekenin bir bölümünü içerecek şekilde adalanmaya izin verilmez.
3. İzole besleme izni. Bağlantı noktasından ayrılmış üretim tesisi, izole kalan tüketim tesisi bölümünü şebekeden bağımsız olarak besleyebilir.

Adalanma, yönetmelikte dağıtım sisteminin üretim tesisi bulunan bir bölgesinin enerjili kalacak şekilde sistemden fiziksel olarak ayrılması olarak tanımlanır (md. 4/1-a). Yasaklanan durum, GES’in kesinti sırasında sokaktaki hattı ya da komşu binaları beslemeye devam etmesidir. Serbest bırakılan durum ise evin kendi tesisatının, şebekeden tamamen ayrıldıktan sonra kendi kaynağıyla beslenmesidir.

Kural neden var?

Kesinti sırasında şebekede arıza giderme veya bakım yapan ekipler, hattın enerjisiz olduğu varsayımıyla çalışır. Bir GES’in inverteri bu sırada hatta gerilim vermeye devam ederse, enerjisiz sanılan hat tehlikeli hale gelir. Yönetmeliğin "can ve mal emniyeti" gerekçesi budur. Bu nedenle şebeke bağlantılı inverterler, şebeke gerilimini ve frekansını sürekli izler ve şebeke kaybolduğunda çıkışlarını keser.

Yönetmelik ayrıca teknik mevzuata ve standartlara uymayan tesisler için sert bir yaptırım öngörür: can ve mal güvenliği bakımından tehlikeli ya da sistem güvenliğini etkileyen riskli durumlarda şebeke işletmecisi, tesisi bildirim yapmadan şebekeden ayırabilir ve gerekçeyi üç iş günü içinde yazılı bildirir (md. 6/3-a).

Bataryasız sistem kesintide ne yapar?

Standart bir kurulumda sıra şöyledir: şebeke kesilir, inverter bunu algılar ve durur; paneller ışık alsa bile eve ya da şebekeye enerji gitmez. Şebeke geri geldiğinde inverter bir süre şebekenin kararlı olduğunu doğrular, ardından üretime yeniden başlar. Kesinti süresince üretim yapılmaz; bu süre için üretim kaybı oluşur. Kesintinin gece yaşanması halinde ise GES açısından fark yoktur, çünkü zaten üretim yapılmaz.

Bu davranış, sistemin arızalı olduğu anlamına gelmez; aksine yönetmeliğin istediği koruma davranışıdır. Kesintide GES’in çalışmaya devam ettiğini fark ederseniz, sistemin koruma ayarlarını kurulumu yapan firmaya kontrol ettirin.

Bataryalı sistemlerde izole besleme koşulları

Kesintide evin bir bölümünü beslemek isteyen kullanıcı için yönetmelik ve depolama mevzuatı birkaç koşul getirir:

• Fiziksel ayrılma. Ev tesisatının beslenecek bölümü önce bağlantı noktasında şebekeden ayrılmalıdır (md. 6/4). Bu iş, yedek çıkışlı hibrit inverterlerde genellikle cihazın içindeki ya da dışındaki bir aktarma düzeniyle yapılır.
• Depolama gücü sınırı. Lisanssız üretim tesisine bütünleşik depolama ünitesi, üretim tesisinin elektriksel gücüne kadar kurulabilir (Yönetmelik Ek Madde 3/1).
• Depodan şebekeye verilen enerji. Depolama ünitesinden şebekeye enerji verilirse, mahsuplaşma sonrası fazlanın depodan gelen kısmı için ödeme yapılmaz; bu miktar ayırt edilemezse fazlanın tamamı ödemesiz kalır (Ek Madde 3/2). Bataryanın kesinti ve öz tüketim amacıyla kullanılması bu nedenle daha anlamlıdır.
• Ekipman yaşı. Batarya dahil ana ekipmanın son beş yıl içinde üretilmiş olması zorunludur (md. 37/6). Depolama Yönetmeliği de lisanssız tesislerde kurulan depolamanın bu şartı sağlamasını ister (Depolama Yönetmeliği md. 4/3).
• Değişiklik izni. Koruma düzeninin değiştirilmesi dahil üretim tesisindeki değişiklikler için şebeke işletmecisine önceden başvurup izin almak gerekir (md. 7/14). Mevcut sisteme batarya eklemek bu kapsamda değerlendirilmelidir.
• Kabul toleransı. Ek Madde 3 kapsamındaki depolama ünitelerinin kabulünde %10 tolerans uygulanır (Ek Madde 3/3).

Depolama Faaliyetleri Yönetmeliği, yalnızca enerji kesintisi sırasında kullanılmak üzere kurulan kesintisiz güç kaynaklarını kendi kapsamı dışında tutar (Depolama Yönetmeliği md. 1/2). Yani kesintide yalnızca birkaç cihazı beslemek için kurulan klasik bir kesintisiz güç kaynağı bu yönetmeliğin kapsamına girmez. Batarya boyutu için batarya boyutlandırma aracını, süreç için batarya ekleme rehberini kullanabilirsiniz.

Jeneratör ve şebekeden bağımsız sistemler

Yönetmelik, imdat gruplarını ve iletim ya da dağıtım sistemiyle hiçbir bağlantısı olmadan çalışan üretim tesislerini lisans ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tutar (md. 5/1-a ve b). Bu tesisleri kuracak kişiler şebeke işletmecisine bildirim yapmakla yükümlüdür ve bunlar için yönetmelik kapsamında belge düzenlenmez (md. 8/1). Site, alışveriş merkezi ve yerleşke gibi yerlerde birden çok kullanıcıyı besleyen imdat jeneratörlerinin şebekeye verdiği enerji, ortak tüketim sayacından mahsup edilir ve fazla kalan üretim sonraki aya aktarılır (md. 37/4).

Sık yapılan hatalar

Koruma işlevini devre dışı bırakmak. Kesintide inverterin şebeke izleme işlevini kapatmak ya da panelleri bir aktarma düzeni olmadan ev tesisatına bağlamak, yönetmeliğin yasakladığı adalanmaya yol açabilir ve hatta çalışan ekipler için tehlike yaratır.

Yedek çıkışa bütün evi bağlamak. Yedek çıkışın gücü sınırlıdır. Fırın, klima veya su ısıtıcısı gibi yüksek güçlü cihazlar bu çıkışa bağlanırsa inverter aşırı yük nedeniyle kapanabilir ve kesintide hiçbir cihaz beslenemez.

Bataryayı satış için boyutlandırmak. Depodan şebekeye verilen enerji için ödeme yapılmadığından, bataryayı gece şebekeye enerji satma amacıyla büyütmek bir gelir getirmez (Ek Madde 3/2). Batarya, öz tüketimi artırmak ve kesintide seçili devreleri beslemek için boyutlandırılmalıdır.

İzinsiz değişiklik. Şebeke işletmecisine başvurmadan eklenen batarya veya değiştirilen inverter, kabul edilmiş tesisin yapısını değiştirir. Bu durum md. 7/14’teki izin yükümlülüğüne aykırıdır.

Kesinti planlaması için kontrol listesi

• Kesintide hangi cihazların çalışması gerektiğini ve toplam güçlerini listeleyin; buzdolabı, modem, aydınlatma ve kombi pompası tipik adaylardır.
• İnverterin yedek çıkışı olup olmadığını ve bu çıkışın hangi güce kadar besleme yaptığını teknik belgesinden kontrol edin.
• Yedek çıkışa bağlanacak devrelerin elektrik panosunda ayrı gruplanmasını isteyin.
• Bataryanın üretim tarihini ve gücünü, üretim tesisinin elektriksel gücüyle karşılaştırın.
• Değişiklik için şebeke işletmecisine başvuru yapılıp yapılmadığını teyit edin.
• Koruma cihazlarının durumunu ve ayarlarını koruma ekipmanları sayfasındaki başlıklara göre sorun.

Kısa sorunun kısa yanıtı için elektrik kesilince GES çalışır mı sayfasına bakabilirsiniz.