Rehber
Çatı GES ile kaçınılan CO₂ nasıl hesaplanır?
ETKB ulusal şebeke emisyon faktörüyle kaçınılan sera gazı hesabı: birleşik marj nedir, hangi durumda kullanılır?
Çatı GES ile kaçınılan karbondioksit, sistemin yıllık elektrik üretiminin şebeke emisyon faktörüyle çarpılmasıyla hesaplanır. Türkiye için resmî faktör, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın her yıl yayımladığı ulusal elektrik şebekesi emisyon faktörü bilgi formunda yer alır. Güneş ve rüzgâr santralleri için kullanılacak birleşik marj değeri 0,6242 tCO₂/MWh (2023) düzeyindedir. Formül basittir; asıl önemli olan doğru faktörü seçmek ve üretimi doğru tahmin etmektir.
ETKB bilgi formu ne içeriyor?
Bilgi formu, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin Temiz Kalkınma Mekanizması kapsamındaki Tool 07 yöntemine (sürüm 07.0) göre hesaplanan üç tür faktörü verir. Sitede kullanılan değerler 2023 hesaplama dönemine aittir; hesaplama 26 Aralık 2025’te yayımlanmıştır.
| Faktör | Neyi temsil eder? | 2023 değeri (tCO₂/MWh) |
|---|---|---|
| Faaliyet temelli marj (OM) | Mevcut santrallerin işletmedeki üretiminin emisyon yoğunluğu | 0,7134 |
| Gelişim temelli marj (BM) | Sisteme son dönemde eklenen santrallere dayalı emisyon yoğunluğu | 0,3567 |
| Birleşik marj, güneş ve rüzgâr | OM ve BM’nin güneş ve rüzgâr için birleştirilmiş hali | 0,6242 |
| Birleşik marj, diğer yenilenebilir | OM ve BM’nin diğer yenilenebilir kaynaklar için birleştirilmiş hali | 0,5350 |
Değerlerin kaynağı ETKB’nin 2023 dönemi bilgi formudur. Formun hesaplamada kullandığı veriler arasında TEİAŞ üretim, tüketim ve kayıp istatistikleri, ulusal sera gazı envanterinin elektrik üretimi emisyonları, santrallerin devreye alınma tarihleri ve yakıt tipleri, gönüllü karbon sertifikası kayıtları ve santral verim değerleri bulunur.
Birleşik marj nedir, neden kullanılır?
Bir çatı GES elektrik ürettiğinde, şebekede o anda başka bir santralin daha az üretmesine yol açar; bu etki faaliyet temelli marjla ölçülür. Uzun vadede ise yenilenebilir üretimin artması, sisteme eklenecek yeni santrallerin bileşimini etkiler; bu da gelişim temelli marjla temsil edilir. Birleşik marj bu iki etkinin ağırlıklı ortalamasıdır.
Form ağırlıkları ayrıca yazmaz, ancak yayımlanan değerler şu hesapla birebir tutar:
- Güneş ve rüzgâr: 0,75 × 0,7134 + 0,25 × 0,3567 = 0,6242
- Diğer yenilenebilir: 0,50 × 0,7134 + 0,50 × 0,3567 = 0,5350
Form, yenilenebilir kaynaklı üretimle sağlanan sera gazı azaltımı hesaplarında kaynak türüne göre hesaplanan birleşik marj faktörlerinin kullanılabileceğini açıkça belirtir. Çatı GES için doğru seçim bu nedenle güneş ve rüzgâr birleşik marjıdır.
Adım adım hesap: Ankara’da 5 kWp
- Yıllık üretimi bulun. PVGIS’e göre Ankara il merkezinde 1 kWp sistem yılda 1.484 kWh/kWp üretir. 5 kWp için yıllık üretim 7.418 kWh olur.
- Megavatsaate çevirin. Emisyon faktörü MWh başına verildiği için kWh değeri 1.000’e bölünür; yaklaşık 7,4 MWh.
- Faktörle çarpın. 7,4 MWh × 0,6242 tCO₂/MWh (2023) hesaplanır.
- Sonuç. Yılda yaklaşık 4,6 ton CO₂ kaçınılmış olur (PVGIS 2026 sorgusu ve ETKB 2023 faktörüyle).
Aynı hesabı farklı iller için yapmak, konumun etkisini gösterir:
Ton değerleri PVGIS 2026 sorgusu ve ETKB 2023 birleşik marjıyla hesaplanmıştır; veri güncellendiğinde değişir. Kendi sisteminiz için CO₂ azaltımı aracını kullanabilirsiniz.
Tahmin yerine ölçüm
PVGIS değeri, il merkezinde en uygun eğim ve yönde kurulmuş bir sistemin çok yıllık ortalamasıdır. Çatınızın yönü, eğimi ve gölgesi farklıysa gerçek üretim de farklı olur. Örneğin PVGIS 2026 sorgusuna göre Ankara’da 30° eğimli ve doğuya bakan bir çatı, en uygun yöndeki üretimin yaklaşık %83’ünü verir. Bu durumda 5 kWp sistemin yıllık üretimi yaklaşık 6.150 kWh’e (1.229,6 kWh/kWp × 5), kaçınılan emisyon da yaklaşık 3,8 tona iner. Yön ve eğim oranını yön ve eğim kaybı aracıyla bulup yukarıdaki hesaba ekleyebilirsiniz. Sistem çalışmaya başladıktan sonra en doğru kaynak üretim sayacıdır: yönetmelik, şebekeye bağlı her üretim tesisinin üretimini ölçmek için ayrı bir sayaç bulundurulmasını zorunlu kılar (Yönetmelik md. 21/2). Yıl sonunda bu sayaçtaki toplamı faktörle çarpmak, tahmine göre daha sağlam bir sonuç verir. PVGIS tahmininin nasıl okunacağı için PVGIS ve GEPA verileri rehberine bakın.
Panellerin kendi ayak izi
Birleşik marj hesabı yalnızca işletme dönemini kapsar; panelin, inverterin ve taşıyıcı sistemin üretimi için harcanan enerji bu hesaba girmez. Bu konuda fikir veren ölçüt enerji geri ödeme süresidir: sistemin, üretimi için harcanan enerjiyi kaç yılda geri ürettiği. Fraunhofer ISE’nin 14 Temmuz 2026 tarihli raporuna göre Avrupa’da üretilen sistemler Kuzey Avrupa’da yaklaşık 1,1 yılda, güneyde 0,9 yılda bu enerjiyi geri öder. Aynı rapora göre Sicilya’daki silisyum modüllü bir sistemin geri ödeme süresi yaklaşık bir yıldır ve 20 yıllık ömür varsayımıyla harcanan enerjinin yirmi katını üretir. Bu değerler enerji içindir, doğrudan CO₂ değildir; yine de işletme dönemi kazancının üretim aşaması yüküne göre çok büyük olduğunu gösterir.
Sonucu raporlarken
Bir okul, belediye ya da şirket raporunda kaçınılan emisyonu paylaşacaksanız şu dört bilgiyi birlikte verin:
- Üretim değerinin kaynağı: PVGIS tahmini mi, üretim sayacı ölçümü mü?
- Üretimin kapsadığı dönem: takvim yılı, işletme yılı ya da belirli aylar.
- Kullanılan faktör ve hesaplama dönemi: ETKB güneş ve rüzgâr birleşik marjı, 2023 dönemi.
- Hesaplamanın kapsam dışı bıraktıkları: ekipman üretimi, taşıma ve söküm aşamaları.
Bu bilgiler, farklı kurumların hesaplarını karşılaştırılabilir kılar ve faktör güncellendiğinde sonucu yeniden hesaplamayı kolaylaştırır. Hesabın her adımını ve kullandığınız verilerin tarihini not etmek, sonucu başkalarının da doğrulayabilmesini sağlar.
Sık yapılan hatalar
Faaliyet marjını kullanmak. OM değeri birleşik marjdan yüksek olduğu için sonucu büyütür. Form, yenilenebilir üretim için birleşik marjı işaret eder.
Yanlış birleşik marjı seçmek. "Diğer yenilenebilir" faktörü biyokütle, jeotermal ve hidroelektrik gibi kaynaklar içindir; güneşte güneş ve rüzgâr faktörü kullanılır.
Birimleri karıştırmak. Faktör ton CO₂/MWh’tir. kWh değerini doğrudan çarpmak sonucu bin kat büyütür.
Yalnızca şebekeye verilen kısmı saymak. Evde tüketilen güneş elektriği de şebekeden çekilmesi gereken elektriğin yerini alır. Hesapta toplam üretim kullanılır.
Eski ya da yabancı faktör kullanmak. Başka ülkelerin veya eski yılların faktörleri Türkiye şebekesinin bugünkü yapısını yansıtmaz.
Sonucu yorumlarken
Kaçınılan CO₂, sistemin işletme ömrü boyunca her yıl yeniden oluşur; ancak faktör de yıllar içinde değişir. Şebekeye düşük emisyonlu santraller eklendikçe gelişim temelli marj düşebilir ve aynı kWh’in kaçındırdığı emisyon azalabilir. Uzun dönemli toplamı hesaplarken bugünkü faktörü sabit varsaymanın bir basitleştirme olduğunu belirtmek dürüst bir yaklaşımdır. Kısa yanıt için GES CO₂’yi ne kadar azaltır sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Kendi tükettiğim ve şebekeye verdiğim elektrik için ayrı faktör mü kullanılır?
Hayır. ETKB bilgi formu, yenilenebilir kaynaklı elektrik üretimiyle sağlanan sera gazı azaltımının kaynak türüne göre hesaplanan birleşik marj faktörüyle hesaplanabileceğini belirtir. Güneş üretiminin tamamı, evde tüketilen ya da şebekeye verilen kısmı ayırmadan aynı faktörle çarpılır.
Emisyon faktörü her yıl değişir mi?
Evet. Faktör yıllık olarak hesaplanır ve şebekedeki santral karışımı, yakıt kullanımı ve yeni devreye giren santrallere göre değişir. Sitede kullanılan değer 2023 hesaplama dönemine aittir ve bu hesaplama 26 Aralık 2025’te yayımlanmıştır; yeni dönem yayımlandığında değer güncellenir.
Panellerin üretimi sırasında oluşan emisyon bu hesaba dahil mi?
Hayır. Birleşik marj yöntemi, üretilen her megavatsaatin şebekede yerini aldığı elektriğin emisyonunu hesaplar. Panel, inverter ve montaj malzemelerinin üretim ve taşıma aşamasındaki emisyonlar bu hesaba girmez; bunlar ancak yaşam döngüsü analiziyle ayrıca değerlendirilir.
Kaçınılan CO₂ ile karbon kredisi satabilir miyim?
Bu hesap bilgilendirme amaçlı bir tahmindir ve tek başına satılabilir bir karbon kredisi oluşturmaz. Gönüllü karbon standartlarının kendi kayıt, doğrulama ve belgelendirme süreçleri vardır; ETKB formu bu standartları yalnızca hesaplamada kullanılan veri kaynakları arasında sayar.