Güneş paneli ömür sonu ve geri dönüşümü

Türkiye’de ömrünü doldurmuş güneş paneli sıradan çöp değil, atık elektrikli ve elektronik eşyadır. Konuyu düzenleyen güncel metin, 26 Aralık 2022 tarihli ve 32055 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik’tir; eski “Kontrolü” yönetmeliğini yürürlükten kaldırmıştır (md. 30). Yönetmeliğin ekinde fotovoltaik paneller büyük ekipmanlar kategorisinde adıyla sayılır. Üretici ve ithalatçı genişletilmiş üretici sorumluluğu taşır, son kullanıcı ise paneli ayrı biriktirip resmî toplama sistemine teslim etmekle yükümlüdür.

Hangi yönetmelik, hangi kategori?

Eski Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği 22 Mayıs 2012’de yayımlanmıştı. Yerine gelen Yönetim Hakkında Yönetmelik 1 Şubat 2023’te yürürlüğe girdi (md. 31) ve Avrupa Birliği’nin 2012/19/AB sayılı Direktifi dikkate alınarak hazırlandı (md. 28). Yönetmelik iki kategori sistemi içerir: EK-1’deki on kategori 1 Ocak 2024’e kadar uygulandı; o tarihten beri EK-2’deki altı kategori geçerlidir (geçici md. 1).

Yönetmeliğe göre elektrikli ve elektronik eşya, bu kategorilere giren, alternatif akımda 1000 volt, doğru akımda 1500 voltu geçmeyen kullanımlar için tasarlanmış ve akım üretimi, iletimi ya da ölçümüne yarayan eşyaları da kapsar (md. 4/1-l). Güneş paneli bu tanıma girer. EK-2/B’deki örnek listesi de bunu açıkça yazar:

EK-2/A kategorisi	Tanım	GES ile ilgisi
4. Büyük ekipmanlar	En az bir dış boyutu 50 cm’den büyük; “elektrik akımı üretimi için ekipmanlar” dahil	Örnek listesinde “fotovoltaik paneller” adıyla geçer
5. Küçük ekipmanlar	Dış boyutu 50 cm’yi aşmayan	Örnek listesinde “entegre fotovoltaik panellere sahip küçük ekipmanlar” geçer
4 ya da 5	Boyuta göre belirlenir	İnverter adıyla sayılmaz; kategori dış boyutuna göre belirlenir

Yönetmelik, büyük ölçekli sabit kurulumları kapsam dışında tutar; ancak parantez içinde, o kuruluma özel olarak tasarlanmamış ve kurulmamış ekipmanları istisnanın dışında bırakır (md. 2/2-b-4). AB Direktifi’nin 9 numaralı gerekçesi aynı ayrımı yapar ve kapsamda kalan ekipmana örnek olarak fotovoltaik panelleri gösterir.

Üretici ve ithalatçının sorumluluğu

Yönetmelikteki “üretici” yalnızca paneli imal eden şirket değildir. Kendi markasıyla satan, Türkiye’ye ticari amaçla ithal eden ve yurt dışından doğrudan Türkiye’deki kullanıcıya uzaktan satış yapan kişiler de üreticidir (md. 4/1-hh). Genişletilmiş üretici sorumluluğu kapsamında üreticilerin başlıca yükümlülükleri şunlardır (md. 9):

• Bakanlığın EEE bilgi sistemine kayıt olmak, üretici kayıt numarası almak ve her yıl mart sonuna kadar istenen bilgileri bildirmek.
• Ürünü, ayrı toplanması gerektiğini gösteren EK-6’daki sembolle (TS EN 50419) görünür ve silinmez biçimde işaretlemek.
• Atıkların toplanması ve işlenmesi için sistem kurmak, kurulmasını sağlamak ya da desteklemek; yurt içinde işlenemeyen bileşenler için ayrıca sistem kurmak.
• Tüketicileri ayrı biriktirme, toplama noktaları ve tehlikeli maddelerin etkileri konusunda bilgilendirmek.
• Evsel atıkları toplamak için yılda en az bir kez geri alma kampanyası düzenlemek.

Üretici, piyasaya arz ettiği her ürün için bileşenleri, malzemeleri ve tehlikeli maddelerin yerini gösteren bilgiyi işleme tesislerinin kullanımına sunar (md. 16/1). Satıcılar da kayıt numarası olmayan üreticinin ürününü satamaz (md. 10/2-d).

Finansman ürünün piyasaya arz tarihine ve atığın niteliğine bağlıdır. Evsel atıklarda 22 Mayıs 2012’den sonra piyasaya arz edilen ürünlerin toplama ve işleme finansmanı üreticinindir (md. 22/1). Evsel olmayan atıklarda aynı tarihten sonra arz edilen ürünlerin toplama, nakliye, işleme ve bertaraf maliyetini üretici üstlenir; daha eski ürünlerde maliyet, yenisiyle değişimde yapılan anlaşmaya göre üreticiye ya da tüketiciye, diğer durumlarda tüketiciye aittir (md. 23).

Son kullanıcının yükümlülüğü: hane ve işyeri

Yönetmelik “tüketici/son kullanıcı” kavramını eşyayı kullanan her gerçek ya da tüzel kişi olarak tanımlar (md. 4/1-gg). Yani çatısına GES kuran ev sahibi de, fabrika çatısındaki tesisin sahibi şirket de son kullanıcıdır. Son kullanıcının yükümlülükleri dört maddedir (md. 11/1):

1. Uzun ömürlü, tamir edilebilir ürünleri tercih etmek ve kullanılmış eşya için yeniden kullanım seçeneklerini değerlendirmek.
2. Atık eşyayı diğer evsel atıklardan ayrı biriktirmek.
3. Atığı belediyenin sıfır atık toplama noktalarına, atık getirme merkezlerine ya da dağıtıcının, üreticinin veya işleme tesisinin kurduğu toplama sistemlerine vermek.
4. Atığı kayıt dışı toplayıcılara vermemek.

Hane ile işyeri arasındaki fark finansmanda ortaya çıkar. “Evsel AEEE” tanımı hanelerden gelen atığı, hane kaynaklılara benzeyen ticari ve endüstriyel atığı ve hem hane hem hane dışı kullanıcılar tarafından kullanılması muhtemel eşyalardan doğan atığı kapsar (md. 4/1-m). Büyük bir işletme çatısındaki panellerin hangi sınıfa girdiğinden emin değilseniz, bunu ürünün üreticisine ya da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’ne sorun; il müdürlükleri atık yönetimindeki taraflar arasında koordinasyonla görevlidir (md. 7/1-a).

Atık panel nereye teslim edilir?

Yönetmelik atık eşyanın çevre lisanslı tesisler, dağıtıcılar, üreticiler ve yetkili idareler tarafından toplanacağını söyler (md. 18/1). Uygulamada bir çatı GES sahibi için yollar şunlardır:

• Belediye sistemi: Belediyeler atık getirme merkezleri ve mobil atık getirme merkezleri kurmakla yükümlüdür (md. 8/2-b). Panel boyutundaki bir atığın kabul edilip edilmediğini önceden sorun.
• Satıcıya iade: Yeni bir ürün satan dağıtıcı, talep edilirse eş tipte ve aynı işlevi gören atığı marka ve modele bakmadan geri almak zorundadır. Yeni ürün adrese teslim ediliyorsa evsel nitelikteki atığı aynı yerden nakliye ya da ek ücret istemeden alır; teslim aynı anda yapılamıyorsa satış tarihinden itibaren 30 gün içinde bildirilen tarihte alır (md. 10/2-a, b). Panel yenilemesinde bu hakkı yeni paneli satan firmadan talep edebilirsiniz.
• Üreticinin toplama sistemi ya da kampanyası: Panel üreticisi veya ithalatçısının kurduğu geri alma sistemi.
• Lisanslı işleme tesisi: Atık işleme tesisleri, yeniden kullanıma hazırlama tesisleri ve transfer noktaları çevre izin ve lisans belgesi almak zorundadır (md. 17/1). 1 Ocak 2024’ten beri bu belge EK-2/A kategorileri özelinde verilir (md. 17/2); tesisin 4 numaralı kategori için lisanslı olup olmadığını sorun.

Getirme merkezlerinden ve transfer noktalarından işleme tesislerine taşıma lisanslı araçlarla yapılır (md. 19). İşleme tesislerinde atıktan asgari olarak ayrı çıkarılması gereken bileşenler arasında piller, 10 cm²’den büyük devre kartları ve harici elektrik kabloları da vardır (EK-3).

Geri kazanım hedefleri

Yönetmelik 2025’ten itibaren EK-2/A’nın 4 numaralı kategorisindeki atıkların yüzde 85’inin geri kazanılmasını, yüzde 80’inin yeniden kullanıma hazırlanmasını ya da geri dönüştürülmesini hedefler (md. 21/3-a). Oran, işleme tesisine giren atık ağırlığının toplanan atık ağırlığına bölünmesiyle bulunur; ayırma ve depolama gibi ön işlemler hesaba katılmaz (md. 21/4). Tüm kategoriler için genel toplama hedefi ise 2025’te yüzde 40’tır; her yıl yüzde 5 artırılarak 2030’da yüzde 65’e ulaşması öngörülür (md. 20/2).

AB tarafında aynı sayılar 15 Ağustos 2018’den beri geçerlidir: Direktif’in EK-V’ine (Kısım 3) göre EK-III’teki 4 numaralı büyük ekipman kategorisinde en az yüzde 85 geri kazanım ve yüzde 80 yeniden kullanıma hazırlama ve geri dönüşüm aranır. Direktif, fotovoltaik panelleri öncelikle ayrı toplanması gereken atıklar arasında ayrıca sayar (md. 5/1).

Panelin içinde ne var?

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi’nin (JRC) 2016 tarihli raporu, kristal silisyum panellerden malzeme geri kazanımını incelediği çalışmada bir tonluk panel atığının bileşimini şöyle verir. Rapordaki panel yaklaşık 1,6 m² alanda 22 kg ağırlığındadır; oranlar o çalışmadaki panel içindir, her model için genelleştirilemez.

Malzeme	Ağırlıkça pay
Cam (antimon içeren)	%70
Alüminyum çerçeve	%18
EVA kapsülleme katmanı	%5,1
Silisyum hücre	yaklaşık %3,6
Polivinil florür esaslı arka katman	%1,5
Bakır bağlantı elemanı	%1
Gümüş	%0,053
Kalay ve kurşun	%0,053

Raporun tanımladığı yaygın işlem, alüminyum çerçeve ve kabloların sökülmesinin ardından panelin ayrıştırılmadan parçalanmasıdır. İncelenen yenilikçi (FRELP) süreçle ise bir ton atıktan camın %98’inin, alüminyumun %99’unun, silisyumun %95’inin, bakırın %99’unun ve gümüşün %94’ünün ayrılabileceği, toplam 908 kg malzeme elde edilebileceği belirtilir. Rapor ayrıca paneldeki florlu ya da klorlu plastiklerin, yakma yoluyla enerji geri kazanımı sırasında çevresel etkiyi artırabildiğini not eder. İnce film modüller farklı malzemeler içerir; teknoloji farkları ince film panel sayfasında.

İnverter ve batarya

İnverter de bir elektrikli ve elektronik eşyadır; kategori listesinde adıyla geçmediği için dış boyutuna göre 4 ya da 5 numaralı kategoride değerlendirilir ve panelle aynı toplama kanallarına verilir. Tedarik sırasında dizi inverter ya da mikro inverterin üreticisinin kayıtlı olup olmadığını sormak, ileride geri alma muhatabını baştan bilmek demektir.

Batarya ayrı bir mevzuata tabidir. Atık elektrikli eşyayla birlikte toplanan pil ve akümülatörler, eşyadan ayrıldıktan sonra 31 Ağustos 2004 tarihli ve 25569 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği’ne göre yönetilir (AEEE Yönetmeliği md. 5/10). Bu yönetmeliğin tanımları dönemine göre yazılmıştır: “akümülatör”, endüstride ve araçlarda kullanılan kurşun-sülfürik asit esaslı şarj edilebilir kaynak olarak tanımlanır; lityum iyon kimyası adıyla geçmez. Kapsam maddesi ise endüstriyel kullanım amacıyla kalıcı olarak yerleştirilmiş pillerin bulunduğu aletleri ve kesintisiz çalışması gereken aletlerde yalnızca uzman kişilerce çıkarılabilen pil ve akümülatörleri kapsam dışında sayar (md. 2).

Tüketici atık pilleri evsel atıktan ayrı toplayıp satış noktalarının ya da belediyelerin toplama noktalarına teslim eder (md. 13/a). Akümülatörde depozito sistemi vardır: satıcı atık aküyü geri almak, yenisi alınmıyorsa depozito bedelini ödemek zorundadır (md. 12/a, md. 29). Bir kurşun asit batarya için bu yol nettir; LFP batarya gibi lityum esaslı bir ev deposunda teslim yerini satıcıya ve il müdürlüğüne yazılı olarak sorun.

İkinci el panel ve yeniden kullanım

Yönetmelik, sahibinin atmadığı ve daha sonra kullanıma vermeyi amaçladığı eşyayı atık değil “kullanılmış EEE” sayar (md. 4/1-ü). Kullanılmış eşyayı yeniden kullanıma yönlendirmek ya da atık saymak tüketicinin kararıdır; atık saydığında son kullanıcı yükümlülükleri geçerli olur (md. 11/2). Bir bütün olarak yeniden kullanılan eşya geri dönüşüm hesabına katılmaz (md. 21/5). Kullanılmış eşyanın ithalatında ise işlevsellik testi, fatura ve kayıt gibi EK-5 şartları aranır; sağlanmazsa eşya atık sayılır.

Sökülen bir panelin başka bir çatıda şebekeye bağlı lisanssız tesiste kullanılması ayrı bir engele takılır: ana ekipmanın son beş yıl içinde üretilmiş olması gerekir. Ayrıntılar ekipman üretim yılı şartı rehberinde, kısa yanıt ikinci el panel sayfasındadır.

Ömür sonunu bugünden planlamak

Panelin ne zaman atık olacağı kesin değildir; hesaplarda kullanılan 25 yıllık ömür bir varsayımdır ve panel ömrü sayfasında açıklanır. Yine de kurulum sırasında birkaç belge, yıllar sonra işi kolaylaştırır:

1. Teklifte panel, inverter ve batarya için üretici ya da ithalatçı adını yazdırın; teklif karşılaştırma listesine bu satırı ekleyin.
2. Panel ve inverter üzerinde çarpı işaretli çöp kutusu sembolünü kontrol edin.
3. Satıcıya, ileride eş tipte ürün alındığında eski ürünü geri alma yükümlülüğünü nasıl yerine getireceğini sorun.
4. Faturaları ve seri numaralarını saklayın; finansman kuralları piyasaya arz tarihine göre değişir.
5. Söküm gerektiğinde işi yüksekte çalışma güvenliğini sağlayabilen ekibe verin ve atığın hangi lisanslı tesise gittiğini belgeleyin.