Çatıda GES kurulumu ve bakımında iş güvenliği

Çatıda GES kurmak, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında hem “yapı işi” hem “yüksekte çalışma” sayılır ve elektrik riskini de içerir. Kuralların ana kaynağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’dir. Bu metinler yükümlülüğü işverene, yani çalışan istihdam eden kurulum firmasına yükler. Ev sahibi kendi çatısında kendi işini yaparken işveren değildir; kurallar ona doğrudan uygulanmaz, ama riskler aynı olduğundan yönetmelikteki önlemler en sağlam ölçüttür.

Kurallar kime uygulanır?

6331 sayılı Kanun kamu ve özel sektöre ait bütün işlere, işverenlere ve çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlara uygulanır (md. 2/1). İşveren, çalışan istihdam eden gerçek ya da tüzel kişidir (md. 3/1-ğ). Kanunun uygulanmadığı haller arasında çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretenler de vardır (md. 2/2-ç).

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 5 Ekim 2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı ve Kanun kapsamındaki tüm yapı işlerinin yapıldığı işyerlerinde uygulanır (md. 2/1). Yönetmeliğin EK-1 listesi çatı GES’in her aşamasını karşılar: elektrik tesisatı, montaj işleri, değiştirme ve donatma, tamir, söküm ile bakım, boyama ve temizleme bu listededir.

Kişi	Mevzuattaki yeri	Dayanak
Kurulum firması (çalışanı var)	İşveren; bütün yükümlülüklerin muhatabı	Kanun md. 3/1-ğ, md. 4
Firmanın teknisyenleri	Çalışan; eğitim ve talimatlara uyar	Kanun md. 19
İşi devralan alt işveren	Aynı alanda işverenlerle iş birliği yapar	Kanun md. 23; Yönetmelik md. 5/1-ğ
Tek başına çalışan usta	Kanun dışında (md. 2/2-ç); işverenlerle aynı yapı alanındaysa yönetmelikteki bazı kurallara uyar	Yönetmelik md. 7
Kendi çatısında çalışan ev sahibi	İşveren değil; yükümlülük doğrudan uygulanmaz	Kanun md. 3/1-ğ

İşverenin genel yükümlülüğü geniştir: mesleki riskleri önlemek, eğitim ve bilgi vermek, risk değerlendirmesi yapmak ya da yaptırmak ve alınan önlemlere uyulup uyulmadığını denetlemek (md. 4/1). Dışarıdan uzman hizmeti almak işverenin sorumluluğunu kaldırmaz (md. 4/2) ve önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (md. 4/4). Toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerinden önce öncelik verilir (md. 5/1-g). Çalışan da aldığı eğitim ve talimatlar doğrultusunda kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ya da koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermekle yükümlüdür (md. 19/2-b, c).

Yüksekte çalışma: yönetmelik ne istiyor?

Yönetmeliğin EK-4’ü yüksekte çalışmayı, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her alandaki çalışma olarak tanımlar (EK-4 A-1). Metinde asgari bir yükseklik yoktur; tek katlı bir evin sundurması da bu tanıma girebilir. Yüksekte çalışmada uyulacak kurallar sırayla şunlardır (EK-4 A-2):

1. Yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj ve benzeri işler mümkün olduğunca yerde yapılır.
2. Çalışma önceden planlanır; yüksekten düşme acil durum planında yer alır.
3. Çalışma yerine güvenli ulaşım uygun araç ve ekipmanla sağlanır.
4. Güvenlik öncelikle korkuluk, platform, bariyer, kapak, iskele, güvenlik ağı gibi toplu koruma tedbirleriyle sağlanır.
5. Toplu koruma yetmiyorsa ankraj noktaları ya da yaşam hatları kurularak tam vücut kemer sistemleri kullanılır.
6. Donanımlar düzenli kontrol edilir; uygun olmayan donanım kullanılmaz.
7. Çalışanlara yüksekte çalışmanın tehlikeleri ve güvenli yöntemler konusunda eğitim verilir.
8. İş, işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetimi altında yapılır.

Düşen cisimler için ayrı kurallar vardır: yüksekte kullanılan el aletlerinin ve malzemenin düşmesi önlenir, cisim düşebilecek bölgelere giriş engellenir, çalışanlara baret gibi baş koruyucu verilir ve malzeme hangi yükseklikten olursa olsun doğrudan aşağı atılmaz (EK-4 A-8 ile A-12). Kuvvetli rüzgâr alan yerlerde gerekli önlemler alınmadan çalışılmaz (EK-4 B-II-16); buz, kar ve yağmurla kayganlaşan çalışma yerleri temizlenir ve kaymayı önleyici tedbir alınır (EK-4 A-25).

Çatı kenarı ve kırılgan yüzeyler

Yönetmelik çatı işleri için iki özel hüküm içerir. Çatılarda ya da eğik yüzeylerde çalışanların, aletlerin ve malzemenin düşmesini önlemek için kenar koruma sistemleri, çatı merdivenleri, güvenlik ağları, çalışma platformları, korkuluklu iskeleler, kayarak düşmeyi önleme sistemleri ya da yaşam hatları gibi tedbirler alınır (EK-4 B-II-79). Çatı üzerinde, çatı kenarında ya da kırılgan malzemeden yapılmış bir yüzeyde çalışmak zorunda kalındığında, çalışanların bu yüzeylerde dalgınlıkla yürümesini veya düşmesini önleyecek bütün tedbirler alınır (EK-4 B-II-80). Yeterli dayanıklılıkta olmayan yüzeylerde uygun ekipman sağlanmadan çalışılmasına izin verilmez (EK-4 A-29).

Yönetmeliğin 2018’de eklenen EK-5 bölümü kenar korumayı ayrıntılandırır. TS EN 13374 standardına uygunluk belgeli geçici kenar koruma sistemleri, çatı kenarlarında ve özellikle çatılardaki kırılgan yüzeylerin çevresinde kullanılır (EK-5 B-1, B-4/d). Sistem sınıfı çatı eğimine göre seçilir:

Sınıf	Kullanım alanı (EK-5 B)
A	Çalışma yüzeyi açısı 10°’nin altında
B	Açı 30°’nin altında; düşme yüksekliği 2 m’nin altındaysa 60°’ye kadar
C	Açı 30° ile 45° arasında; düşme yüksekliği 5 m’nin altındaysa 45° ile 60° arasında
Kullanılmaz	Açı 60°’nin üstünde ya da düşme yüksekliği 5 m’nin üstünde ve açı 45°’nin üstünde; koruma başka tedbirle sağlanır

Ana korkuluğun üst noktası çalışma yüzeyinden en az 1 metre, topuk levhası en az 15 santimetre yükseklikte olur (EK-5 B-19). Sistem kurulumdan sonra, haftada en az bir kez, üzerinde değişiklik yapıldığında ve kuvvetli rüzgâr gibi olumsuz koşullardan sonra kontrol edilir (EK-5 B-7).

Yaşam hattı kullanılıyorsa bağlantı noktasının seçimi hayati önemdedir. EK-5 Ç-6, düşmeye karşı koruma sisteminde bağlantı noktası olarak kullanılamayacak yerleri sayar: kenar korkulukları, balkon ve merdiven korkulukları, taşınabilir merdivenler, tesisat boruları, çatı olukları ve kanallar, çatı bacaları, televizyon antenleri ve dayanımı yetersiz diğer noktalar. Her ankraj tertibatı ve yaşam hattı yılda en az bir kez ayrıntılı kontrol edilir (EK-5 Ç-14). Montaj sisteminin çatı türüne göre farkları eğimli çatı montajı ve düz çatı montajı sayfalarında.

Merdiven ve erişim ekipmanı

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25 Nisan 2013, 28628 sayılı Resmî Gazete; son değişiklik 23 Aralık 2025, 33116 sayılı Resmî Gazete) yüksekte yapılan geçici işler için ekipman seçimini düzenler. Güvenli çalışma koşullarını sağlayacak en uygun ekipman seçilir ve toplu korumaya öncelik verilir (EK-II 4.1.1). El merdiveni ancak düşük risk nedeniyle daha güvenli ekipman gerekmiyorsa, kısa süre kullanılacaksa ya da işyeri koşulları değiştirilemiyorsa kullanılabilir (EK-II 4.1.2). Halatla çalışma yalnızca risk değerlendirmesi daha güvenli bir ekipman gerekmediğini gösteriyorsa yapılır (EK-II 4.1.3).

El merdiveni kullanılacaksa yönetmeliğin özel hükümleri şunlardır (EK-II 4.2):

• Merdiven sağlam yerleştirilir; portatif merdiven düz ve sabit pabuçlar üzerinde durur.
• Ayakların kayması, üst veya alt ucun sabitlenmesi ya da kaymaz malzemeyle önlenir.
• Platforma çıkılan merdiven, tutunacak yer yoksa platform seviyesini yeterince aşar.
• Merdivende her zaman elle tutunacak yer bulunur; elle yük taşımak bu şartı kaldırmaz.

Yüksekte geçici işler, çalışanların sağlığını tehlikeye atmayacak hava koşullarında sürdürülür (EK-II 4.1.6). Yapı işleri yönetmeliği de işverenin makine, ekipman ve çalışma yöntemlerinin teknik mevzuata ve kabul görmüş standartlara uygun olmasını sağlamasını ister (md. 14/1).

Elektrik: panel gün ışığında kapanmaz

Güneş paneli ışığı doğrudan doğru akıma (DC) çevirir. Kısa devre arızasında ya da şebeke enerjisiz kaldığında tesis bağlantı noktasından şebekeden izole edilir ve şebekeye enerji vermez (Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği md. 6/4). Bu hüküm şebeke tarafını korur, panel tarafını enerjisiz bırakmaz: panel ışık aldığı sürece panel uçlarında ve dizi kablolarında gerilim bulunur. IEC 62548:2016 standardının tanıtım metni de doğru akım sistemlerinin ve özellikle fotovoltaik dizilerin, normal çalışma akımından büyük olmayan akımlarla bile elektrik arkı oluşturup sürdürebilme gibi alternatif akım sistemlerinde olmayan ek tehlikeler taşıdığını belirtir. Bu baskı 2023’te geri çekilmiş, yerini dizi tasarımı şartlarını veren IEC 62548-1:2023 almıştır.

Yapı işleri yönetmeliğinin elektrik hükümleri kurulum ekibi için doğrudan bağlayıcıdır (EK-4 A-13 ile A-23):

• Elektrikle ilgili bütün ekipman ve bağlantıların kurulması, sökülmesi, tamiri ve tadilatı yalnızca mevzuatın öngördüğü yetkili elektrikçilerce yapılır (A-14).
• Yapı alanındaki ana ve tali panolarda uygun kaçak akım rölesi kullanılır (A-16).
• Açık uçlu kablolarla bağlantı yapılmaz; eskimiş ya da yıpranmış iletkenler kullanılmaz (A-18, A-19).
• Elektrikli iş ekipmanlarının gövde topraklaması yapılır (A-22).

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, bakım ve onarımda çalışanların hayatını korumak için alınacak önlemleri sayar: gerilimin kesilmesi, yeniden gerilim verilmesinin önlenmesi, çalışılacak yerde gerilim olmadığının ölçü aletiyle kontrolü, yakındaki gerilimli bölümlere karşı koruma ve yüksek gerilimde kısa devre etme ve topraklama (md. 61/a ile e). Bu yönetmelik Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındaki tesisleri kapsam dışında tutar ve tereddütte Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın kararını esas alır (md. 1). Gerilim olmadığının ölçerek doğrulanması ilkesi, panel tarafı ışıkta enerjisiz bırakılamayan bir GES’te ayrıca önem taşır. Topraklama tesislerinin kurulması ve denetlenmesi ise hem alternatif hem doğru akım tesislerini kapsayan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne tabidir (md. 1). Kablo, konnektör ve koruma elemanlarının ayrıntısı DC kablo ve konnektörler, koruma ekipmanları ve topraklama sayfalarında; yangın boyutu yangın riski sayfasında.

Ev sahibi kendi çatısında çalışırken

Yukarıdaki yükümlülüklerin muhatabı işverendir; kendi evinizin çatısında kendi işinizi yaparken kanunun işverene yüklediği ödevler size doğrudan uygulanmaz. Bu, riskin daha küçük olduğu anlamına gelmez. Panel temizliğinin yöntemi ve sıklığı panel bakımı ve temizliği rehberinde; burada yalnızca güvenlik tarafı var:

• Mümkün olan işi yerden yapın. Yönetmeliğin ilk kuralı da yüksekte yapılması zorunlu olmayan işin yerde yapılmasıdır.
• Kenar koruması olmayan eğimli çatıya çıkmayı gerektiren işi, yüksekte çalışma ekipmanı ve eğitimi olan ekibe bırakın.
• Emniyet kemeri kullanacaksanız ipi oluğa, bacaya ya da antene bağlamayın; yönetmelik bu noktaları bağlantı noktası olarak yasaklar.
• Çatı ışıklıklarına ve dayanımını bilmediğiniz çatı kaplamalarına basmayın; yönetmelik kırılgan yüzeyleri ayrıca anar.
• Rüzgârlı, buzlu ya da ıslak havada çıkmayın.
• DC kablo, konnektör ve bağlantı kutularına dokunmayın; hasar görürseniz işi yetkili elektrikçiye bırakın.
• Tek başınıza çıkmayın; aşağıda sizi görebilen biri bulunsun.

Kurulum ya da bakım için bir firma çağırdığınızda firmanın kendi çalışanları varsa güvenlik tedbirlerinden firma sorumludur. Aynı alanda birden fazla işveren varsa işverenler iş birliği yapar ve birbirlerini risklerden haberdar eder (Kanun md. 23/1). Firmaya çatının kırılgan bölümlerini, önceki ankraj noktalarını ve elektrik tesisatının durumunu önceden anlatmak işi kolaylaştırır.

Büyük işler, bildirim ve sigorta

Aynı yapı alanında birden fazla işveren ya da alt işveren varsa işveren veya proje sorumlusu bir ya da daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir (Yönetmelik md. 8/1). Bildirim gerektirmeyen ve EK-2’de sayılan riskleri, örneğin yüksekten düşme riskinin fazla olduğu çalışmaları içermeyen işlerde koordinatör görevlendirilmeyebilir (md. 8/3). İşin 30 iş gününden fazla sürüp sürekli 20’den fazla çalışan gerektirdiği ya da 500 yevmiyeyi aştığı durumlarda, işe başlamadan önce Bakanlığın ilgili çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne EK-3’teki bilgilerle bildirim verilir (md. 8/4). Eşiklerin aşılıp aşılmadığı işin süresine ve ekibin büyüklüğüne bağlıdır; büyük çatılardaki tesislerin kuralları için sanayi GES rehberine bakabilirsiniz.

Montaj sigortası kurulum döneminde sigortalı değerlerin montaj sahasında ani ve önceden bilinmeyen bir sebeple uğradığı hasarı temin eder (Montaj GŞ md. 1). Aksine sözleşme yoksa montajda kullanılan alet ve teçhizat ile üçüncü kişilere verilen zararlardan doğan hukuki sorumluluk teminat dışıdır (md. 2/a, b). Teminat, poliçedeki başlangıç tarihi esas olmak üzere ekli listedeki değerlerin montaj sahasına boşaltıldığı andan, nakliyat sigortası varsa o teminatın bittiği andan başlar (md. 4). Yani poliçe listede yer alan değerlerin hasarını konu alır; çalışanın güvenliği ise işverenin ödevidir (Kanun md. 4). Poliçe türlerinin karşılaştırması GES sigortası rehberinde, teklifte montaj ve sigorta kalemlerinin nasıl okunacağı teklif karşılaştırma rehberinde.